مجله سلامت
عمل تعویض مفصل زانو (نحوه جراحی، هزینه و عوارض)
عمل تعویض مفصل زانو یا جراحی آرتروپلاستی زانو یکی از رایجترین و موفقترین روشهای ارتوپدی برای درمان آرتروز پیشرفته و آسیبهای جدی زانو است. در این جراحی بخشهای آسیبدیده استخوان و غضروف با پروتزهایی از جنس فلز و پلاستیک جایگزین میشوند تا حرکت مفصل بهبود یافته و درد کاهش یابد. اگر روشهای غیرجراحی مانند دارو یا فیزیوتراپی دیگر موثر نباشند، تعویض مفصل زانو میتواند راهی مطمئن برای بازگشت به زندگی فعال باشد. به گفته متخصصان ارتوپدی، این عمل نهتنها به کاهش درد کمک میکند بلکه کیفیت زندگی بیماران را بهطور چشمگیری ارتقا میدهد.
عمل تعویض مفصل زانو چیست؟
عمل تعویض مفصل زانو یا آرتروپلاستی زانو یک جراحی ارتوپدی است که در آن بخشهای آسیبدیده مفصل زانو برداشته شده و با اجزای مصنوعی از جنس فلز و پلاستیک جایگزین میشوند. هدف اصلی این عمل، کاهش درد شدید و بازگرداندن توان حرکتی است، بهویژه در بیمارانی که به دلیل آرتروز پیشرفته یا آسیبهای جدی دیگر، انجام فعالیتهای سادهای مثل راه رفتن، بالا رفتن از پله یا حتی نشستن و برخاستن برایشان دشوار و دردناک شده است.
این جراحی میتواند به دو صورت انجام شود:
- تعویض کامل مفصل زانو (Total Knee Replacement): در این روش کل مفصل زانو، شامل سطوح استخوان ران، ساق و در برخی موارد کشکک، با پروتز جایگزین میشود.
- تعویض جزئی مفصل زانو (Partial Knee Replacement): اگر فقط یک بخش از زانو دچار آسیب شدید باشد، جراح تنها همان قسمت را تعویض میکند.
پروتزهای مصنوعی به گونهای طراحی شدهاند که حرکت طبیعی زانو را شبیهسازی کنند و ثبات مفصل را بازگردانند. طبق آمار، درصد بالایی از بیماران بعد از این جراحی، بهبود چشمگیری در کاهش درد و افزایش کیفیت زندگی تجربه میکنند.
چه کسانی نیاز به تعویض مفصل زانو دارند؟
جراحی تعویض مفصل زانو زمانی پیشنهاد میشود که سایر روشهای درمانی مانند دارو، فیزیوتراپی، تزریق یا تغییر سبک زندگی دیگر تأثیری در کاهش درد و بهبود حرکت نداشته باشند. این عمل معمولاً برای بیمارانی در نظر گرفته میشود که کیفیت زندگی آنها بهشدت تحت تاثیر درد و محدودیت حرکتی قرار گرفته است. بهطور کلی افراد زیر بیشترین شانس را برای کاندید شدن این جراحی دارند:
- افرادی که درد شدید و مداوم زانو دارند، بهگونهای که حتی در زمان استراحت یا خواب نیز آرام نمیشوند.
- کسانی که با محدودیت حرکتی جدی مواجهاند و انجام فعالیتهای سادهای مثل راه رفتن، نشستن و برخاستن یا بالا رفتن از پله برایشان دشوار است.
- بیمارانی که دچار تغییر شکل یا بدشکلی در مفصل زانو شدهاند (مانند پرانتزی یا ضربدری شدن پاها).
- افرادی که با وجود استفاده از روشهای غیرجراحی، هیچ بهبودی در درد یا عملکرد مفصل تجربه نکردهاند.
در چنین شرایطی، جراح ارتوپد پس از بررسی دقیق وضعیت بیمار با کمک معاینه و تصویربرداری، تصمیم میگیرد که آیا تعویض مفصل زانو بهترین گزینه درمانی خواهد بود یا خیر.
نحوه انجام جراحی تعویض مفصل زانو
جراحی تعویض مفصل زانو یک عمل تخصصی ارتوپدی است که با هدف جایگزینی بخشهای آسیبدیده مفصل با پروتزهای مصنوعی انجام میشود. روند عمل معمولاً چند مرحله اصلی دارد:
- آمادهسازی بیمار: قبل از عمل، آزمایشهای لازم مانند تصویربرداری (X-ray یا MRI) و بررسی شرایط عمومی بدن انجام میشود. بیمار تحت بیهوشی عمومی یا بیحسی نخاعی قرار میگیرد.
- برش جراحی و دسترسی به مفصل: جراح با ایجاد یک برش روی جلوی زانو به مفصل دسترسی پیدا میکند و بافتهای آسیبدیده شامل غضروف فرسوده و بخشهایی از استخوان ران و ساق را برمیدارد.
- قرار دادن پروتز مصنوعی: قسمتهای تراشیدهشده استخوان با اجزای فلزی و پلاستیکی مخصوص (پروتز) جایگزین میشوند. این پروتزها بهگونهای طراحی شدهاند که حرکت طبیعی زانو را شبیهسازی کنند. اتصال آنها به استخوان ممکن است با سیمان استخوانی مخصوص یا تکنیکهای بدون سیمان انجام شود.
- تنظیم و بررسی عملکرد مفصل جدید: جراح پس از قرار دادن پروتز، حرکت مفصل را بررسی میکند تا از تطابق درست اجزا و پایداری زانو مطمئن شود.
- بخیه و پانسمان: در پایان، برش جراحی بخیه زده و زانو پانسمان میشود.
مدت زمان جراحی معمولاً بین ۱ تا ۲ ساعت است. بیمار پس از عمل چند روز در بیمارستان بستری میشود و فرآیند توانبخشی و فیزیوتراپی بلافاصله آغاز میشود تا حرکت مفصل جدید بهمرور به حالت طبیعی نزدیک شود.
مراقبتهای بعد از عمل و روند بهبودی
دوره نقاهت پس از جراحی تعویض مفصل زانو یکی از مهمترین مراحل درمان است و تاثیر مستقیم بر نتیجه نهایی عمل دارد. معمولاً بیماران میتوانند بعد از حدود ۶ هفته به بیشتر فعالیتهای روزمره بازگردند، اما رسیدن به بهبودی کامل و بازیابی کامل عملکرد مفصل ممکن است تا یک سال زمان ببرد. سرعت بهبودی به عواملی مانند سن، سطح فعالیت قبل از عمل، وضعیت سلامت عمومی و پایبندی بیمار به برنامه توانبخشی بستگی دارد.
مهمترین توصیهها در این دوره عبارتند از:
- استفاده از یخ: قرار دادن کیسه یخ روی زانو چند بار در روز (هر بار حدود ۲۰ دقیقه) به کاهش درد و تورم کمک میکند.
- بالا نگه داشتن پا: قرار دادن زانو بالاتر از سطح قلب با استفاده از بالش یا زیرپایی به کاهش ورم کمک میکند.
- مراقبت از زخم جراحی: رعایت دقیق دستورالعملهای پزشک برای تعویض پانسمان و مراقبت از بخیهها ضروری است.
- تمرینهای خانگی: جراح یا فیزیوتراپیست تمرینهای سادهای برای تقویت عضلات اطراف زانو و جلوگیری از خشکی مفصل آموزش میدهد که باید مرتب انجام شوند.
- فیزیوتراپی تخصصی: جلسات منظم فیزیوتراپی به بیمار کمک میکند تا حرکت زانو را بهتدریج باز یابد و بدون خطر به فعالیتهای روزمره برگردد.
رعایت این توصیهها باعث میشود پروتز زانو بهتر عمل کند، درد کاهش یابد و بیمار سریعتر به زندگی عادی بازگردد.
آیا نتیجه عمل تعویض مفصل زانو دائمی است؟
جراحی تعویض مفصل زانو میتواند زندگی بیمار را متحول کند و درد و محدودیتهای حرکتی را به میزان چشمگیری کاهش دهد. با این حال، پروتز زانو همیشگی نیست و بهطور متوسط ۱۵ تا ۲۰ سال دوام دارد. ماندگاری و موفقیت طولانیمدت عمل به عوامل مختلفی بستگی دارد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
- مهارت و تجربه جراح: انتخاب جراح متخصص و باتجربه در تعویض مفصل زانو تاثیر مستقیم بر نتیجه عمل دارد.
- آمادگی قبل از عمل: انجام تمرینات فیزیوتراپی و تقویت عضلات پا پیش از جراحی، شانس موفقیت را افزایش میدهد.
- کیفیت پروتز: نوع و برند پروتز استفاده شده نقش مهمی در دوام و عملکرد آن دارد.
- مراقبتهای پس از عمل: پیگیری جلسات فیزیوتراپی، انجام حرکات اصلاحی و رعایت کامل توصیههای پزشک در دوره نقاهت ضروری است.
- سبک زندگی بیمار: رعایت اصولی مثل درست نشستن، پرهیز از وارد کردن فشار بیش از حد به زانو و کنترل وزن، باعث افزایش طول عمر پروتز میشود.
به بیان ساده، نتیجه عمل تنها به جراحی محدود نمیشود؛ بلکه ترکیبی از مهارت پزشک و پایبندی بیمار به مراقبتهای قبل و بعد از عمل است که ماندگاری مفصل مصنوعی را تضمین میکند.
نکاتی که باید قبل از عمل تعویض مفصل زانو بدانید
عمل تعویض مفصل زانو برای بسیاری از بیماران تجربهای تحولآفرین است، اما باید بدانید که این جراحی یک معجزه فوری نیست و محدودیتهای خاص خودش را دارد. آگاهی و آمادگی ذهنی میتواند در رضایت از نتیجه عمل نقش مهمی داشته باشد.
انتظارات واقعبینانه داشته باشید: اگر قبل از عمل هرگز دونده حرفهای نبودهاید، نباید انتظار داشته باشید بعد از جراحی بتوانید ماراتن بدوید. جراحان معمولاً توصیه میکنند برای همیشه از فعالیتهای پر فشار مثل دویدن و پریدن اجتناب کنید، چون این کارها میتواند باعث آسیب یا فرسایش زودرس پروتز شود. در عوض میتوانید با خیال راحت فعالیتهایی مثل پیادهروی، شنا، دوچرخهسواری، گلف یا کوهپیمایی سبک را انجام دهید.
انتخاب جراح مناسب: بهترین جراح فقط کسی نیست که بیمه شما را قبول کند. بهتر است از پزشک عمومی یا روماتولوژیست خود برای معرفی متخصصان باتجربه مشورت بگیرید. حتماً مطمئن شوید که جراح دارای بورد تخصصی ارتوپدی و دوره تکمیلی در جراحی تعویض مفصل باشد.
آمادگی برای درد دوران نقاهت: بعد از جراحی مقداری درد طبیعی است. پزشک ممکن است برای مدتی داروهای مسکن قوی مثل اپیوئیدها تجویز کند، اما این داروها عوارض جانبی دارند و میتوانند اعتیادآور باشند. بنابراین باید دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شوند و به محض کاهش درد کنار گذاشته شوند.
لزوم فیزیوتراپی: توانبخشی بخش جداییناپذیر بهبودی است و معمولاً از روز بعد از عمل آغاز میشود. انجام تمرینهای فیزیوتراپی کمک میکند زانو را راحتتر خم و راست کنید و عضلات اطراف مفصل تقویت شوند.
پیشنهاد میکنیم برای اطلاعات تخصصی و بیشتر، مقاله نکات قبل از عمل تعویض مفصل زانو را نیز مطالعه کنید.
خطرات به تعویق انداختن عمل تعویض مفصل زانو
به تعویق انداختن جراحی الزاماً خطرناک نیست، اما میتواند کیفیت زندگی شما را به شدت کاهش دهد. پژوهشها نشان میدهد حدود ۹۰٪ بیماران دیرتر از زمان لازم اقدام به عمل میکنند و این موضوع میتواند پیامدهایی داشته باشد:
- کاهش تحرک و سختتر شدن انجام فعالیتهای ساده مثل راه رفتن.
- افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای دیگر، مثل مشکلات قلبی به دلیل کمتحرکی.
- کاهش اثربخشی عمل؛ هرچه دیرتر اقدام کنید، احتمال بازگشت کامل توان حرکتی کمتر خواهد شد.
از سوی دیگر، عمل زودهنگام هم میتواند مشکلساز باشد؛ چرا که حدود ۲۵٪ تعویضهای مفصل زانو زودتر از زمان لازم انجام میشوند و این موضوع خطر عوارض و حتی نیاز به جراحی مجدد را بیشتر میکند.
عوارض احتمالی عمل تعویض مفصل زانو
جراحی تعویض مفصل زانو بهطور کلی یک عمل ایمن و موفقیتآمیز محسوب میشود، اما مثل هر عمل جراحی دیگری میتواند با عوارضی همراه باشد. طبق آمار، حدود ۲ تا ۵ درصد بیماران ممکن است دچار مشکلات پس از عمل شوند. رایجترین این عوارض عبارتاند از:
- تشکیل لخته خون در پاها (ترومبوز وریدی عمقی)
- عفونت در محل برش یا اطراف پروتز
- جابجایی کشکک زانو
- آسیب به عصبها یا رگهای خونی اطراف زانو
- خونریزی شدید در حین یا بعد از عمل
- شکستگی یا شل شدن پروتز در طول زمان
- خشکی و محدودیت حرکتی مفصل
- واکنش بدن به جنس یا مواد بهکاررفته در پروتز
مطالعات نشان دادهاند که انجام همزمان تعویض مفصل هر دو زانو، ریسک بروز عوارضی مانند لخته خون، آمبولی ریوی (انتقال لخته به ریه)، سکته مغزی، نارسایی تنفسی و نیاز به تزریق خون را افزایش میدهد. همچنین احتمال بستری مجدد طی سه ماه بعد از جراحی در این بیماران بیشتر است.
به همین دلیل بسیاری از متخصصان توصیه میکنند در صورت امکان، تعویض مفصل ابتدا روی یک زانو انجام شود تا خطر بروز این عوارض کاهش یابد.
هزینه عمل تعویض مفصل زانو
هزینه جراحی تعویض مفصل زانو عدد ثابتی نیست و بر اساس شرایط هر بیمار و امکاناتی که انتخاب میشود، متفاوت خواهد بود. عواملی که بیشترین نقش را در تعیین هزینه دارند عبارتاند از:
- تجربه و مهارت جراح: هرچه تخصص و سابقه جراح بیشتر باشد، دستمزد عمل نیز بالاتر خواهد بود.
- امکانات و تجهیزات بیمارستان: تفاوت بین بیمارستانهای دولتی، خصوصی و مراکز فوقتخصصی میتواند بخش قابلتوجهی از هزینه را تغییر دهد.
- آزمایشها و تصویربرداریهای قبل از عمل: مانند MRI، سیتی اسکن یا آزمایش خون که برای ارزیابی وضعیت زانو ضروری هستند.
- فیزیوتراپی پیش از عمل: در برخی موارد برای تقویت عضلات و آمادهسازی بدن، جلسات فیزیوتراپی قبل از جراحی توصیه میشود.
- ابزارهای کمکی پس از عمل: مانند عصا یا واکر که معمولاً تا چند هفته بعد از جراحی مورد نیاز بیمار هستند.
- داروهای بعد از عمل: شامل مسکنها، داروهای ضدانعقاد خون و آنتیبیوتیکها برای کنترل درد و پیشگیری از عوارض.
در نهایت باید توجه داشت که این مقاله صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد. برای آگاهی دقیق از هزینه عمل تعویض مفصل زانو، لازم است با یک جراح متخصص زانو مشورت کنید تا بر اساس شرایط بالینی و نوع پروتز مورد استفاده، برآورد واقعی هزینهها را ارائه دهد.
جمعبندی
عمل تعویض مفصل زانو برای بسیاری از بیماران فرصتی دوباره برای زندگی بدون درد و حرکت روانتر فراهم میکند. این جراحی میتواند تا ۱۵ تا ۲۰ سال دوام داشته باشد و کیفیت زندگی را به شکل محسوسی ارتقا دهد، البته به شرطی که مراقبتهای پس از عمل بهدرستی رعایت شوند. بیمار پس از طی دوره نقاهت میتواند به فعالیتهای کمفشار مانند پیادهروی، شنا یا دوچرخهسواری بازگردد، اما باید از فعالیتهای پر فشار مثل دویدن یا پرش پرهیز کند. تصمیم برای انجام این عمل یک انتخاب بزرگ است و مشورت با جراح متخصص پیش از اقدام، کلید دستیابی به بهترین نتیجه خواهد بود.