مجله سلامت
دنبالچه چیست؟ علت درد، علائم در رفتگی و روش های درمان
دنبالچه در پایینترین بخش ستون فقرات قرار دارد و اگرچه استخوانی کوچک است، اما هنگام نشستن مانند یک تکیهگاه به همراه استخوانهای نشیمنگاهی وزن بدن را تحمل میکند. به همین دلیل، هر عاملی که به این ناحیه فشار وارد کند یا باعث آسیب مفصل دنبالچه شود، میتواند درد قابل توجهی ایجاد کند؛ دردی که اغلب در نشستنهای طولانی، برخاستن، یا بعد از ضربه و زایمان بیشتر میشود. درد دنبالچه معمولاً با مراقبتهای ساده بهبود مییابد، اما در برخی افراد ممکن است به علت دررفتگی، التهاب مزمن یا علل کمتر شایع نیازمند ارزیابی دقیقتر باشد. در ادامه این مقاله از طب ماهان، ابتدا دنبالچه و نقش آن معرفی میشود، سپس علتهای درد و نشانههای دررفتگی بیان میگردد و در نهایت روشهای درمانی کاربردی و علمی مرور خواهد شد.
دنبالچه چیست؟
دنبالچه یا کوکسیکس، آخرین بخش ستون فقرات است که در پایین استخوان خاجی قرار دارد و از چند مهره کوچک به هم جوشخورده تشکیل شده است. این استخوان در ظاهر کوچک است، اما نقش مهمی در تعادل و تحمل وزن بدن هنگام نشستن دارد و محل اتصال برخی عضلات و رباطهای کف لگن و باسن به شمار میآید. به همین دلیل، هرگونه فشار مکرر، ضربه یا اختلال در مفصلهای این ناحیه میتواند موجب درد و محدودیت در نشستن و برخاستن شود.
چرا هنگام نشستن دنبالچه تحت فشار قرار میگیرد؟
در حالت نشسته، وزن تنه از طریق لگن به سطح زیرین منتقل میشود و تکیهگاه اصلی بدن سه نقطه است: دو استخوان نشیمنگاهی در طرفین و دنبالچه در وسط. به همین دلیل دنبالچه بخشی از ساختار تحمل وزن در نشستن به شمار میآید و به حفظ تعادل کمک میکند. هرچه فرد هنگام نشستن بیشتر به سمت عقب تکیه دهد یا روی سطح سفت و باریک بنشیند، سهم بیشتری از وزن به دنبالچه منتقل میشود و فشار مستقیم روی مفصلهای آن افزایش مییابد؛ موضوعی که میتواند در صورت وجود التهاب، ضربه یا ناپایداری دنبالچه، درد را تشدید کند.
درد دنبالچه (کوکسیدینیا) چیست؟
درد دنبالچه یا کوکسیدینیا به درد موضعی در انتهاییترین بخش ستون فقرات گفته میشود که معمولاً در ناحیه بین دو باسن و درست روی استخوان دنبالچه احساس میگردد. این درد میتواند پس از ضربه، نشستن طولانی یا فشار مکرر ایجاد شود و اغلب هنگام نشستن، برخاستن از حالت نشسته یا هر فعالیتی که به دنبالچه فشار وارد کند تشدید میشود. شدت درد در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است به صورت درد مبهم و مداوم یا درد تیز و تیرکشنده بروز کند. در بسیاری از موارد، کوکسیدینیا با مراقبتهای ساده بهبود مییابد، اما اگر درد طولانی شود یا با علائم غیرعادی همراه باشد، نیاز به بررسی دقیقتر خواهد داشت.
علت درد دنبالچه چیست؟
علت درد دنبالچه معمولاً به آسیب یا تحریک مفصلها و بافتهای اطراف این استخوان مربوط میشود و در اغلب افراد یک عامل مشخص زمینهساز آن است. شایعترین علت، ضربه مستقیم مانند زمین خوردن روی باسن یا برخورد شدید به دنبالچه است که میتواند باعث کوفتگی، التهاب یا حتی ترکهای ریز در دنبالچه شود.
عامل شایع دیگر، نشستن طولانی بهویژه روی سطوح سفت یا باریک است؛ در این حالت فشار مکرر روی دنبالچه به تدریج باعث درد و حساسیت موضعی میشود.
زایمان طبیعی و بارداری نیز به دلیل فشار مکانیکی و کشیدگی رباطها میتواند دنبالچه را تحریک یا جابهجا کند و درد ایجاد نماید.
در برخی افراد، تغییرات مفصلی و ساییدگی (آرتروز) یا ناپایداری مفصل ساکروکوکسیژیال سبب درد مزمن میشود، بهخصوص در سنین میانسالی.
همچنین اضافهوزن با افزایش فشار روی دنبالچه و برعکس کاهش وزن شدید با کم شدن لایه محافظ چربی ناحیه نشیمنگاهی، احتمال درد دنبالچه را بالا میبرد.
هرچند کمتر شایع است، اما گاهی درد دنبالچه میتواند ناشی از عفونتهای موضعی، مشکلات کف لگن، یا تودهها و بیماریهای نادر باشد؛ به همین دلیل اگر درد طولانی شود یا با علائمی مانند تب، تورم، ترشح یا کاهش وزن همراه باشد، بررسی پزشکی ضروری است.
برای اطلاعات بیشتر پیشنهاد میکنیم مقاله علت درد پایین کمر و دنبالچه را مطالعه کنید.
علائم شایع درد دنبالچه
- درد موضعی در انتهای ستون فقرات: درد معمولا دقیقا روی استخوان دنبالچه و در خط میانی بین دو باسن احساس میشود و ممکن است به صورت مبهم یا تیز و تیرکشنده باشد.
- تشدید درد هنگام نشستن، به ویژه روی سطح سفت: بیشتر افراد گزارش میکنند که با نشستن طولانی یا تکیه دادن به عقب، درد زیاد میشود و در نتیجه تحمل نشستن برایشان دشوار میگردد.
- افزایش درد هنگام برخاستن از حالت نشسته: حرکت از نشستن به ایستادن فشار کوتاهمدتی به مفصل دنبالچه وارد میکند و یکی از شکایتهای مشخص کوکسیدینیا همین درد لحظهای یا چند دقیقهای پس از بلند شدن است.
- حساسیت به لمس و احساس فشار در ناحیه دنبالچه: تماس مستقیم با محل درد یا نشستن روی لبه صندلی میتواند حساسیت و درد را بیشتر کند.
- درد هنگام اجابت مزاج: به علت کشش عضلات کف لگن و فشار داخل لگن، برخی افراد هنگام دفع دچار تشدید درد دنبالچه میشوند.
- درد هنگام رابطه جنسی (در بعضی افراد): این علامت به دلیل درگیری عضلات و رباطهای کف لگن که به دنبالچه متصلاند دیده میشود و در همه بیماران وجود ندارد، اما از علائم شناختهشده کوکسیدینیاست.
روش های درمان درد دنبالچه
درمان درد دنبالچه معمولاً مرحلهای است و از روشهای ساده و کمخطر شروع میشود. در اکثر افراد، با کاهش فشار مستقیم روی دنبالچه و کنترل التهاب، درد طی چند هفته بهبود مییابد. اگر درد ماندگار شود یا کیفیت زندگی را مختل کند، درمانهای تخصصیتری مطرح میشود.
درمان های خانگی و سریع
کاهش نشستن طولانی و اصلاح نحوه نشستن
نشستن طولانی روی سطح سفت یا تکیه دادن به عقب، فشار را روی دنبالچه زیاد میکند. بهتر است زمان نشستن کوتاهتر شود و هنگام نشستن اندکی به جلو متمایل باشند تا وزن بدن روی دنبالچه متمرکز نشود.
استفاده از بالش مخصوص دنبالچه
بالشهای دوناتی یا U شکل باعث توزیع وزن روی اطراف دنبالچه میشوند و فشار مستقیم را کم میکنند. این یک راهکار ساده اما بسیار مؤثر برای کاهش درد در نشستن است.
سرما یا گرما درمانی
در دردهای تازه پس از ضربه، کمپرس سرد در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول میتواند التهاب را پایین بیاورد. در دردهای مزمن یا همراه با اسپاسم عضلانی، گرمای ملایم به شل شدن عضلات و کاهش درد کمک میکند.
داروهای ضدالتهاب و مسکن
مصرف کوتاهمدت داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا مسکنها با نظر پزشک برای کنترل درد و التهاب مفید است. استفاده خودسرانه طولانیمدت توصیه نمیشود.
درمان های غیرجراحی تخصصی
اگر درد طی چند هفته بهتر نشود یا عود کند، درمانهای زیر کمککننده هستند:
فیزیوتراپی و تمرین های هدفمند
فیزیوتراپی با تمرکز بر کشش و تقویت عضلات کف لگن، سرینی و عضلات مرکزی، یکی از مؤثرترین درمانها در دردهای مزمن دنبالچه است. درگیری یا سفتی عضلات کف لگن میتواند درد را پایدار نگه دارد و درمان تخصصی این عضلات به کاهش علائم کمک میکند.
اگر به دنبال فیزیوتراپی برای کاهش درد دنبالچه هستید در کلینیک طب ماهان میتوانید از مشاوره فیزیوتراپی رایگان ما استفاده کنید.
درمان های دستی و اصلاح وضعیت لگن
در برخی بیماران، دنبالچه دچار ناپایداری یا انحراف خفیف میشود. درمانهای دستی توسط متخصص میتواند به بهبود حرکت مفصل ساکروکوکسیژیال و کاهش درد کمک کند.
تزریق های موضعی
در موارد مقاوم، تزریق داروی بیحسکننده همراه با کورتون در اطراف دنبالچه یا مفصل آن میتواند التهاب را کاهش دهد و درد را برای مدت قابل توجهی کم کند. این روش برای بیمارانی به کار میرود که به درمانهای ساده پاسخ ندادهاند.
بلوک گانگلیون ایمپار و روش های مداخلهای
اگر درد بسیار مزمن و شدید باشد، گاهی از بلوک عصبی گانگلیون ایمپار یا روشهایی مانند رادیوفرکوئنسی پالسی استفاده میشود تا پیام درد در مسیر عصبی کنترل شود. این روشها انتخابیاند و معمولاً بعد از شکست درمان محافظهکارانه مطرح میشوند.
جراحی (در موارد نادر)
جراحی برداشتن دنبالچه یا «کوکسیکتومی» تنها زمانی مطرح میشود که درد بیش از چند ماه پایدار مانده باشد و به درمانهای محافظهکارانه و مداخلهای پاسخ نداده باشد. مطالعات نشان میدهند که در بیماران انتخابشده، این جراحی میتواند بهبود قابل توجهی ایجاد کند، اما چون یک روش تهاجمی است، فقط برای موارد شدید توصیه میشود.
در مجموع، بیشتر موارد درد دنبالچه با رعایت توصیههای خانگی و کاهش فشار در نشستن بهبود مییابد. در صورت تداوم درد، مراجعه به پزشک برای بررسی علت دقیق و انتخاب درمان مرحله بعد ضروری است.
جمع بندی
دنبالچه آخرین بخش ستون فقرات و تکیه گاهی کوچک اما مهم در نشستن است که محل اتصال چند عضله و رباط کف لگن نیز به شمار می آید. درد دنبالچه یا کوکسی دینیا معمولاً پس از ضربه، نشستن طولانی، فشارهای تکراری، زایمان یا تغییرات مفصلی ایجاد می شود و با نشستن و برخاستن تشدید می گردد؛ نشانه هایی مانند درد موضعی انتهای ستون فقرات، حساسیت به لمس و گاهی درد هنگام دفع از علائم شایع آن است.
درمان در اغلب موارد با کاهش فشار روی دنبالچه، استفاده از بالش مخصوص، گرما یا سرما درمانی و داروهای ضدالتهاب آغاز می شود و در دردهای ماندگار، فیزیوتراپی، درمان های دستی و تزریق های موضعی می توانند کمک کننده باشند؛ جراحی فقط در موارد نادر و مقاوم مطرح است. توجه به الگوی درد و علائم هشدار مانند درد شدید پایدار، تب، تورم یا علائم عصبی اهمیت دارد تا در صورت نیاز، علت های جدی تر بررسی شوند.